Historia sztuki Europy Środkowej lat 60. i 70. XX wieku zazwyczaj przedstawiana jest w kontekście awangardowych poszukiwań, rozwoju konceptualizmu oraz krytycznego podejścia do instytucji sztuki. Rzadziej zwraca się uwagę na inny, rozwijający się równolegle kierunek – refleksję nad zależnościami między formą dzieła, jego funkcją oraz odpowiedzialnością wynikającą z samego aktu tworzenia.

Prezentowana wystawa proponuje spojrzenie na twórczość Zdzisława Jurkiewicza, Barbary Kozłowskiej, Liliany Lewickiej i Jerzego Rosołowicza nie tylko jako na lokalną odsłonę sztuki konceptualnej, lecz jako na konsekwentny projekt radykalnego odchodzenia od materialnego dzieła sztuki. Artyści ci podawali w wątpliwość samą potrzebę wytwarzania kolejnych obiektów. Dematerializacja nie była dla nich jedynie formalnym eksperymentem czy estetycznym gestem redukcji. Stawała się sposobem rozumienia twórczości i rzeczywistości, w którym działanie artystyczne wiąże się z odpowiedzialnością za jego społeczne, środowiskowe i emocjonalne konsekwencje.

Istotnym punktem odniesienia dla prezentowanych na wystawie postaw jest działalność Jerzego Ludwińskiego oraz jego koncepcja „sztuki niemożliwej”. Opracowany przez niego w 1968 roku projekt Muzeum Sztuki Aktualnej zakładał odejście od tradycyjnego rozumienia muzeum jako przestrzeni gromadzącej trwałe dzieła. W zamian Ludwiński proponował instytucję skupioną na dokumentowaniu procesów, idei, działań efemerycznych oraz sztuki znajdującej się w ciągłym procesie przemiany. Choć projekt nie doczekał się realizacji, wywarł ogromny wpływ na wrocławskie środowisko artystyczne.

Twórczość Rosołowicza, Jurkiewicza, Kozłowskiej i Lewickiej można uznać za jedną z najbardziej konsekwentnych praktycznych realizacji postulatów Ludwińskiego. Idee te stały się dla nich metodą codziennej pracy artystycznej, prowadzącą do rozproszenia dzieła i nieustannego kwestionowania jego materialnego charakteru. Dematerializacja nabierała tym samym wymiaru etycznego i ontologicznego. Wynikała z przekonania, że wytwarzanie kolejnych przedmiotów nie pozostaje obojętne wobec otaczającego świata.

Dzieło zostaje więc ograniczone nie tylko dlatego, że jego miejsce zajmuje idea. Zmiana jest znacznie głębsza – sam proces produkowania zaczyna być postrzegany jako ingerencja w rzeczywistość. Pytanie o istotę i status dzieła sztuki łączy się w ten sposób z refleksją nad odpowiedzialnością artysty, relacją człowieka ze środowiskiem oraz możliwością prowadzenia działalności twórczej przy jednoczesnym ograniczaniu jej materialnego śladu.

Jednym z najważniejszych pytań stawianych przez wystawę jest zatem pytanie o możliwość istnienia sztuki, która nie zawłaszcza przestrzeni i nie pozostawia po sobie trwałych śladów. Rosołowicz, Jurkiewicz, Kozłowska i Lewicka wybierali różne drogi prowadzące do realizacji tej idei. W każdym przypadku oznaczało to jednak przesunięcie ciężaru dzieła z materialnego obiektu na proces, relację, doświadczenie oraz świadomość odbiorcy i twórcy.

W obliczu współczesnego kryzysu ekologicznego twórczość ta zyskuje nowe znaczenie i wyjątkową aktualność. To, co w latach 60. i 70. mogło być odbierane przede wszystkim jako eksperyment formalny czy konceptualna prowokacja, dzisiaj można odczytywać jako jedną z wczesnych prób stworzenia modelu sztuki funkcjonującej poza logiką nieustannego i nieograniczonego wytwarzania.

Wrocławscy artyści nie tylko wyprzedzali refleksję nad problemem nadmiaru przedmiotów oraz eksploatacji środowiska. Poszukiwali również alternatywnego sposobu tworzenia – opartego na odpowiedzialności wobec świata ludzkiego i pozaludzkiego, trosce oraz świadomym ograniczaniu materialnego śladu pozostawianego przez człowieka.

Otwarciu wystawy 17 września 2026 roku towarzyszyć będą performanse Anny Steller i Moniki Wińczyk. Artystki podejmą twórczy dialog z dorobkiem autorów, których prace prezentowane są na wystawie, odnosząc ich idee i artystyczne strategie do współczesnej praktyki performatywnej.

Miejsce i data / Date and location:

Liptowska Galeria P. M. Bohúňa
Tranovského 3, 031 01 Liptovský Mikuláš, Słowacja
18.09.2026 – 20.02.2027

Zespół kuratorski i realizacyjny /
Curatorial and production team:

Kuratorka wystawy: Agnieszka Chodysz-Foryś
Współpraca: Adam Parol
Scenografia: Kacper Sondej
Koordynatorka: Marharyta Rubanenko

Organizatorzy / Organisers:

Ośrodek Kultury i Sztuki we Wrocławiu – Instytucja Kultury Urzędu Marszałkowskiego Województwa Dolnośląskiego
www.okis.pl

Liptowska Galeria P. M. Bohúňa
www.galerialm.sk

Partner:

Instytut Polski w Bratysławie

Projekt współfinansowany przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej ze środków Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego oraz z budżetu Samorządu Województwa Dolnośląskiego

This project is co-financed by the Minister of Culture and National Heritage of the Republic of Poland from the Culture Promotion Fund—a state-administered special-purpose fund—and from the budget of the Lower Silesian Voivodeship Local Government

Materiał zewnętrzny.